महालक्ष्मी आणि मुंबादेवी मंदिरांत दर्शनासाठी लांब रांगा लागतात. उपनगरांतील मोठ्या मैदानांवर रंगणारे गरबा-दांडिया आणि मेट्रोच्या उशिरापर्यंतच्या फेऱ्या हे मुंबईच्या नवरात्राचे वैशिष्ट्य.
महाराष्ट्रात नवरात्र हा केवळ सण नाही, तर श्रद्धेचा आणि लोकसंस्कृतीचा नऊ दिवसांचा उत्सव आहे. घराघरांत घटस्थापना होते, नंदादीप तेवतो आणि रोज देवीची आरती होते. तुळजापूरची भवानी, कोल्हापूरची अंबाबाई, माहूरची रेणुका आणि वणीची सप्तशृंगी — या साडेतीन शक्तिपीठांवर लाखो भाविक दर्शनासाठी येतात.
कोकणापासून विदर्भापर्यंत प्रत्येक भागाची स्वतःची परंपरा आहे — कुठे भोंडला आणि गोंधळ, कुठे देवीच्या यात्रा, तर शहरांत सार्वजनिक मंडळांचे भव्य मंडप आणि गरबा-दांडियाच्या रात्री. काळानुसार उत्सवाचे रूप बदलले, पण देवीवरील श्रद्धा आजही तितकीच दृढ आहे.
महालक्ष्मी आणि मुंबादेवी मंदिरांत दर्शनासाठी लांब रांगा लागतात. उपनगरांतील मोठ्या मैदानांवर रंगणारे गरबा-दांडिया आणि मेट्रोच्या उशिरापर्यंतच्या फेऱ्या हे मुंबईच्या नवरात्राचे वैशिष्ट्य.
धर्मवीर आनंद दिघे यांनी सुरू केलेला टेंभी नाक्याचा नवरात्रोत्सव ठाण्याची ओळख आहे. भव्य मंडप आणि देवीच्या दर्शनासाठी राज्यभरातून भाविक येतात.
सेनापती बापट रस्त्यावरील चतुःशृंगी देवीची नवरात्रातील यात्रा प्रसिद्ध आहे. ग्रामदेवता तांबडी जोगेश्वरीसह शहरातील मंडळांमध्ये सांस्कृतिक कार्यक्रम रंगतात.
नाशिक जिल्ह्यातील वणीची सप्तशृंगी हे साडेतीन शक्तिपीठांपैकी अर्धे पीठ मानले जाते. शहरातील कालिका देवी मंदिराची नवरात्र यात्राही मोठी असते.
शक्तिपीठांपैकी एक असलेल्या अंबाबाईच्या दर्शनासाठी नवरात्रात अलोट गर्दी होते. देवीच्या रोजच्या विविध रूपांतील पूजा आणि कोल्हापूरचा शाही दसरा प्रसिद्ध आहेत.
नागपूरजवळील कोराडीच्या महालक्ष्मी जगदंबा मंदिरात नवरात्रात मोठी यात्रा भरते. विजयादशमीला दीक्षाभूमीवर धम्मचक्र प्रवर्तन दिनही साजरा होतो.
कर्णपुरा देवीची नवरात्रातील यात्रा हा शहराचा मोठा उत्सव आहे. मंदिर परिसरात नऊ दिवस जत्रा, दर्शन आणि पारंपरिक कार्यक्रम होतात.
प्रतिपदेला मातीत धान्य पेरून कलश स्थापन केला जातो आणि नऊ दिवस नंदादीप अखंड तेवतो.
सकाळ-संध्याकाळ घराघरांत आणि मंडळांत देवीची आरती आणि ‘उदो उदो’चा गजर होतो.
रात्री देवीसमोर जागून गोंधळ, आराधी गीते आणि देवीच्या कथांचे सादरीकरण होते.
मंदिरे आणि मंडळांमध्ये भजनी मंडळे, कीर्तनकार आणि प्रवचनांचे कार्यक्रम रंगतात.
देवीच्या घटाभोवती फेर धरून टाळ्यांच्या तालावर खेळले जाणारे पारंपरिक लोकनृत्य.
रंगीत टिपऱ्यांच्या नादात जोडीने खेळला जाणारा उत्साही रास; शहरांत मोठे कार्यक्रम होतात.
सार्वजनिक मंडळांत शेकडो भाविकांच्या उपस्थितीत दिव्यांनी उजळणारी सामूहिक आरती.
सीमोल्लंघन, शस्त्रपूजन आणि आपट्याची पाने ‘सोने’ म्हणून वाटून नवरात्राची सांगता.
गोंधळ, भारुड, जागरण आणि भोंडल्यासारख्या लोककला नवरात्रात जिवंत होतात. गोंधळी आणि आराधी देवीच्या कथा गाऊन सांगतात.
संबळ, तुणतुणे, ढोल-ताशा आणि टाळ यांच्या नादाने वातावरण भारून जाते. देवीची गाणी, आरत्या आणि भोंडल्याची पारंपरिक गाणी गायली जातात.
नऊवारी, पैठणी, नथ आणि फेटा — तसेच गरब्यासाठी घागरा-चोली आणि केडिया. नवरात्रात रोज ठरलेल्या रंगाचे कपडे घालण्याचा ट्रेंडही लोकप्रिय आहे.
उपवासाची साबुदाणा खिचडी, भगर, वरीचे तांदूळ, राजगिरा लाडू आणि रताळ्याचे पदार्थ; देवीला पुरणपोळीचा नैवेद्य आणि भोंडल्याची खिरापत.
गावोगावी आणि शहरांत सार्वजनिक मंडळे देवीची मूर्ती स्थापन करतात. मंडप सजावट, देखावे आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांतून संपूर्ण समाज एकत्र येतो.
मंडळे रक्तदान शिबिरे, आरोग्य तपासणी, स्त्रीशक्तीचा सन्मान आणि स्पर्धांसारखे सामाजिक उपक्रम राबवून उत्सवाला सेवेची जोड देतात.