प्राचीन परंपरा
देवी महात्म्य (मार्कंडेय पुराणाचा भाग) यात देवीने महिषासुराचा वध केल्याची कथा आहे. शक्तीची उपासना ही भारतातील अतिशय प्राचीन परंपरा मानली जाते.
नवरात्राचा उगम शक्तीच्या प्राचीन उपासनेत आहे. काळाच्या ओघात हा सण मंदिरे आणि घरांच्या चौकटीतून बाहेर पडून गावांचा, शहरांचा आणि संपूर्ण समाजाचा उत्सव बनला. गोंधळ, जागरण आणि भोंडल्यापासून सार्वजनिक मंडळे, गरबा-दांडिया आणि थेट प्रक्षेपणापर्यंत त्याचे रूप सतत बदलत गेले.
पण या सर्व बदलांमध्ये एक गोष्ट कायम राहिली — देवीवरील श्रद्धा. घटस्थापना, नऊ दिवसांची उपासना आणि विजयादशमी हा गाभा आजही तसाच आहे. हे पान त्या प्रवासाचे टप्पे उलगडते.
देवी महात्म्य (मार्कंडेय पुराणाचा भाग) यात देवीने महिषासुराचा वध केल्याची कथा आहे. शक्तीची उपासना ही भारतातील अतिशय प्राचीन परंपरा मानली जाते.
ग्रामदेवता आणि कुलदेवतांच्या मंदिरांत नवरात्र साजरे होऊ लागले. घरोघरी घटस्थापना, गोंधळ, जागरण आणि भोंडला यांनी उत्सवाला लोकरंग दिला.
घरगुती पूजेसोबतच सामूहिक उत्सवाची परंपरा रुजली. मंडप, सामूहिक आरती आणि एकत्र दर्शनामुळे नवरात्र समाजाला जोडणारा सण बनला.
मुंबई, ठाणे, पुणे, नाशिक यांसारख्या शहरांत सार्वजनिक नवरात्र मंडळे उभी राहिली. ठाण्याचा टेंभी नाका नवरात्रोत्सव १९७८ पासून साजरा होतो.
गुजरातची गरबा-दांडिया परंपरा महाराष्ट्रातील शहरांतही लोकप्रिय झाली. मोठी मैदाने, पारंपरिक पोशाख आणि रात्रीचे रास हे उत्सवाचे आकर्षण बनले.
थेट प्रक्षेपण, ऑनलाइन दर्शन, सोशल मीडिया आणि डिजिटल माहितीमुळे दूर राहणारे भाविकही उत्सवाशी जोडले जाऊ लागले.
घटस्थापना ११ ऑक्टोबरला, अष्टमी-नवमी १९ ऑक्टोबरला आणि विजयादशमी २० ऑक्टोबर २०२६ रोजी. परंपरा आणि आधुनिकतेचा संगम.
टीप: विश्वसनीय स्रोत उपलब्ध असलेल्या तारखाच दिल्या आहेत; इतर टप्पे कालखंडानुसार मांडले आहेत.
प्रमुख मंडळे आणि मंदिरांतील आरती व दर्शन घरबसल्या थेट पाहता येते.
देवीची रूपे, पूजाविधी आणि परंपरांची माहिती एका क्लिकवर उपलब्ध.
आरती, दर्शन आणि कार्यक्रमांच्या वेळा ऑनलाइन पाहून भेटीचे नियोजन करता येते.
उत्सवाचे क्षण, सूचना आणि अद्ययावत माहिती काही क्षणांत सर्वांपर्यंत पोहोचते.
छायाचित्रे आणि व्हिडिओंच्या रूपाने उत्सवाच्या आठवणी कायमस्वरूपी जपल्या जातात.
तंत्रज्ञान बदलत राहील, उत्सवाचे रूपही बदलेल — पण देवीसमोर तेवणारा नंदादीप आणि श्रद्धेचा प्रकाश पिढ्यानपिढ्या तसाच राहील.